Varsayim Modelleri

Varsayim Modelleri

NARD sirketinin 1950'li yillardaki kisisel bilgisayar tahminin gosteren resimYanda gordugunuz resime fotoğrafa, sanirim bir cogunuz degisik Internet sitelerinde rastladiniz. Bu resim NARD Sirketinin 1950’li yillarda “Kisisel Bilgisayarlarin” 2004 yilinda nasil olacagina dair tahminini temsil etmektedir 1. Peki, su an evinizde kullandiginiz bilgisayar, yanda gordugunuz resimdeki bilgisayara benziyor mu? Boyle bir model tasarlanmis iken, neden bu modeldeki bilgisayar icat edilip, kullanima gecilmedi? Bunu tek bir nedeni var: Tasarim ve muhendislikte kullanilan “blueprint” (mimari plan). Blueprint, yanlizca mimarlikta degil, bircok sektorde kullanilmaktadir. Teknolojiden, pazarlamaya; hukumet yasalarindan, web tasarimina kadar bircok yerde "blueprint" kavrami ile rastlamaniz mumkundur.

Blueprint resmiTeknoloji ve bilim ile ugrasanlar, yillarca uzerinde calistiklari konular uzerinde oyle planlar urettiler ki artik bu modeller baskalari tarafindan, diger projelere adapte edildi, uygulandi ve gelistirildi. Artik, bir araba sirketi, bir motorun nasil calismasi ya da uretilmesi konusuna degil, o motorun nasil gelistirilebilmesi konusuna kafalarini yormakta. Cunku, yillar once birileri, bir motorun nasil calisacagi konusunda “blueprint” uretti. Bu yanlizca teknoloji alaninda degil, her alanda boyle. Ornegin, Hindistan Engelliler Yasasi, birkac kisinin olusturdugu bir grup tarafindan 1995 yilinda hukumet tarafindan onaylatildi. Bu, Hindistan’da 3 senede gerceklesti fakat ayni yasanin kabulu, ABD’de 30 yil gibi bir zaman aldi. Bunun nedeni ise, Hindistan’in, ABD modelini alip, kendilerine uyarlamasi idi. ABD'nin 30 yilda olusturdugu blueprinti, Hindistan yeniden yaratmak icin 30 yil harcamadi. Blueprint baskasi tarafindan yapilmisti.

Gunumuzde severek kullandigimiz bir cok urun/arac, yeni bir icat degil. Ornegin, iPod, herkesin bildigi ve zamaninda kullandigi Walkman’den cok farkli bir urun degil ozunde. Apple Sirketi, Walkman icadinin blueprintini kullanarak, gelistirerek, daha iyi bir urunu piyasaya surup basarili oldu. Bir urunde ya da fikirde basarili olmak, yeni birseyler icat etmek degil, halihazirda bulunan, herkesin kullandigi bir urunu/fikri/araci daha kullanisli, daha yararli yapmaktan geciyor gunumuzde.

Peki bu fikri, bu olusumu web tasarimina nasil aktarabiliriz?

Web sektoru icinde blueprint yerine biz "Mental Model" denilen bir kavrami kullaniyoruz. Psikoloji bilimi icinde kullanilan bir terim olan Mental Models'in tam olarak Turkce karsiligi yok fakat eger ben cevirmis olsaydim, buna “Varyasim Modeli” adini verirdim sanirim. Mental model, en kisa tabiri ile bir kisinin, bir sorunun cozumunde kullandigi “Su Anki Bilgisi” ve varsayimlaridir. Bunu bir ornek ile aciklamaya calisacagim:

Diyelim ki ben, hic bilmedigim bir odaya giriyorum. Oda karanlik. Ilk yapacagim sey, kapinin yakinlarinda elektrik dugmesi aramak olacaktir. Elektrik dugmesinin eger bulursam, bulundugu pozisyonun aksi yonde hareket ettirip, isigin yanip yanmadigini denerim. Eger isik yanmazsa, orada bulunan diger dugmeleri deneyecegimdir.

Yukarida verdigim ornekte, benim uyguladigim mental model, bana bu odada bir ampulun ve bu ampulu calistiracak bir dugmenin var oldugunu soyluyor. Bir elektrigin odaya nasil girdigi, o odada elektrik akiminin olup olmadigi onemli degil benim icin bu sorunun cozumunde cunku "Varsayim Modeli" ile butun bunlarin bir odada olmasi gerektigini farzediyorum.

Eger, o odada ki isiklar, el cirpma ya da ses komutu ile calisiyor ise, bu model, benim “mental modelim” (bana bunu birileri ogretene kadar) ile uyumsuzluk gosterecektir. Eger bana bunu birisi ogretirse (Hedef Bilgi), ben, o odaya her girisimde, diger odalar icin kullandigim mental modeli degistirip, yeni bir mental modeli adapte edecegim demektir.

Gunumuzde bircok kisi, bircok degisik mental model ile web sayfalarinizi ziyaret etmekte. Web, yepyeni bir sektor oldugu icin maalesef elimizde, herkesin kabul ettigi bir blueprint ya da sihirli iksir yok. Bunun yerine, web icinde yeni yeni olusmaya baslayan "genel mental modeller" var. Ornek olarak, “alti cizili kelimeler linktir” ya da "Bir sayfa icinde 'Ana Sayfa' linki olmalidir" varsayimlari verilebilir. Bu tip varsayimlar, her gecen gun, Internet kullaniminin yayginlasmasi ile daha da artmakta. Yukaridaki “alti cizili kelimeler linktir” ornegi “Genel Mental Model” icin bir ornek olusturmakta fakat bircok kullanici, sizin olusturdugunuz sitelerde, “Kisisel Mental Model” de kullanmakta ve bunun tamami “kullanici beklentilerinin” bir parcasini olusturmaktadir. Ornegin, bircok web kullanicisi, bir websitesinde bulunan logoya tiklayinca ana sayfaya geri doneceklerini bilmiyor. Bu bir “Genel Mental Model” degil fakat benim icin, bu bir “Kisisel Mental Model” cunku ben logoya tiklayinca ana sayfaya gitmeyi bekliyorum.

Genel Mental Model

“Genel Mental Model” hakkinda bircok uzman, bircok yazi yazdi. Ornegin Jakob Nielsen’in "Top 10 Kullanilabilirlik Kilavuzu", Steve Krug’un “Don’t Make Think” kitabi, ABD Saglik ve Insan Servisleri kurumunun hazirladigi “Web Tasarim ve Kullanilabilirlik” kilavuzu, Heidi Adkisson’in hazirladigi “Web Tasarim Uygulamalari” bunlara birkac ornek.

Kisisel Mental Model

Peki, genel olmayan diger mental modelleri nasil bulup ortaya cikaracaksiniz? Sanal ortamda sattiginiz urunler, ya da menunuzde bulunan linkler hakkinda kullanicinizi kafasinda sekillenen varsayimlar, kisisel mental modeller nelerdir?

Iste bu sorularin cevabini bulmak icin, alet kutunuzun kapagini acip, kullanicinizi ve onlarin mental modellerini tanimaniza yardimci olacak birkac yontemi uygulamaya baslayacaksiniz:

Eger yukarida bahsettigim kavramlar hakkinda yazilmis yazilar okumak isterseniz, size tavsiye edebilecegim yazilardan biri, Janice Fraser’den digeri ise Gerry McGovern’dan. Janice yazisinda, mental modellerin bir site yapisini olusturmakta nasil kullanilabilir sorusunun cevabini verirken, Gerry ise kullanici varsayimlarindan bahsediyor yazisinda.

Unutmayin ki genel mental modelleri anlamak ve uygulamak, sitenizi kullanilabilirlik yonunde gelistirirken, kisisel mental modelleri anlamak ve uygulamak sitenizi tamamen kullanilabilir yapiyor. Bir siteyi kullanilabilir yapmak icin yanlizca genel mental modelleri uygulamak yetmiyor bunlari kisisel mental modeller ile desteklemek gerekiyor. (Butun kareler dikdortgendir fakat her dikdortgen kare degildir.)

1. Yukarida ki "Kisisel Bilgisayar" resmi, bircok makale, sunum, konusma ve kitapda tamamen bir sembol olarak kullanilmakta olup sozu edilen sirketin boyle bir tasarimi mevcut degildir.



Top
Menu